Ga naar de inhoud

Actua / De hemel in mei

Het is volop lente, de dagen worden langer en de nachten helaas korter. De laatste wintersterrenbeelden verdwijnen snel na zonsondergang onder de westelijke horizon, terwijl typische lentesterrenbeelden zoals Leeuw, Maagd, Hoofdhaar en Ossenhoeder de avondhemel domineren. Tegen de ochtend krijgen we zelfs al een voorsmaakje van de zomerhemel met onder andere Hercules en de bekende Zomerdriehoek.

Sterrenhemel

Ten oosten van het sterrenbeeld Hoofdhaar vinden we de Ossenhoeder, herkenbaar aan de typische vliegervorm en de heldere rode ster Arcturus. Ondanks de relatieve grootte van het sterrenbeeld zijn er helaas maar weinig heldere objecten in te bespeuren. Arcturus is een rode reus en is de vierde helderste ster aan de nachthemel, met een schijnbare magnitude van -0.05, na Sirius, Canopus en α Centauri.

Voor waarnemers van veranderlijke sterren is V Bootis interessant, een halfreguliere veranderlijke ster binnen het bereik van kleine telescopen. Het helderste deep-sky object in Ossenhoeder is NGC 5466, een bolhoop, ook waarneembaar in kleine kijkers. Voor liefhebbers van sterrenstelsels is er nog NGC 5557, een elliptisch stelsel van magnitude 10.9.

Deze maand maken we van de gelegenheid gebruik om ook eens een aantal circumpolaire sterrenbeelden te bespreken. De bekende Grote Beer vinden we rond deze tijd van het jaar 's avonds pal boven ons. Een bekend object hier is het paar Mizar en Alcor, een dubbelster in het midden van de staart. Mizar zelf is een vierdubbele ster.

Verder vinden we in de Grote Beer tal van heldere deep-sky objecten, voornamelijk sterrenstelsels. Zo zijn er M81 en M82 in de buurt van de kop. M81 is een spiraalstelsel terwijl M82 sigaarvormig aandoet. Bij lage vergroting passen beide stelsels in één beeldveld.

Andere heldere sterrenstelsels hier zijn M101 (spiraal), M108 (spiraal, edge-on) en M109 (balkspiraal), allen zichtbaar in kleine tot middelgrote kijkers. Een wat zwakker object is de planetaire nevel M97, beter bekend als de Uilnevel. In grote kijkers en onder een donkere hemel zijn er twee "ogen" in te zien.

Ten noorden van de Grote Beer vinden we uiteraard ook de Kleine Beer. Aan het puntje van de staart vinden we Polaris of de Poolster. Een veelvoorkomend misverstand is dat de Poolster de helderste ster aan de hemel zou zijn, wat duidelijk niet het geval is. Polaris is een drievoudige ster, waarvan twee componenten met een kleine kijker te zien zijn.

Verder is het sterrenbeeld helaas weinig opvallend. Voor deep-sky liefhebbers met middelgrote tot grote telescopen zijn er wel een aantal sterrenstelsels te bespeuren, met NGC 6217 als helderste exemplaar. Ook de meteorenzwerm Ursiden, actief in de tweede helft van december, heeft zijn radiant in dit sterrenbeeld, nabij de ster Kochab.

Tussen de Grote en de Kleine Beer slingert zich ook nog het sterrenbeeld Draak, een groot doch wederom weinig opvallend sterrenbeeld. Thuban, een onopvallende ster in het lijf van de Draak, stond rond 2800 voor Christus vlakbij de noordelijke hemelpool en fungeerde toen dus als poolster.

Een bekend deep-sky object in de Draak is de planetaire nevel NGC 6543, ook bekend als de Kattenoognevel. Foto's van dit object genomen door de Hubble ruimtetelescoop tonen spectaculaire concentrische ringen en sieren menig poster. Deze nevel is reeds zichtbaar met bescheiden instrumenten.

Verder vallen er in Draak met middelgrote en grote kijkers nog heel wat sterrenstelsels te bespeuren.